قرن‌ها پیش، کیمیاگران دنبال راهی بودند که فلزات معمولی رو به طلا تبدیل کنند. حالا، چند قرن بعد، یک استارتاپ آمریکایی به نام Marathon Fusion ادعا کرده با استفاده از نوترون‌های حاصل از همجوشی هسته‌ای، از جیوه طلا ساخته! خبری که در نگاه اول شبیه تحقق رؤیای کیمیاگرهاست؛ اما وقتی دقیق‌تر نگاه می‌کنیم، ماجرا به این سادگی‌ها هم نیست.
اول از همه، این اولین بار نیست که از عناصر دیگه طلا تولید می‌شه
دانشمندان سال‌هاست می‌دونن با واکنش‌های هسته‌ای می‌شه عناصر رو به عناصر دیگه تبدیل کرد. حتی پژوهشگران سرن (CERN)، سازمان اروپایی پژوهش‌های هسته‌ای و محل استقرار شتاب‌دهندهٔ بزرگ ذرات در نزدیکی ژنو، در سال ۲۰۲۵ موفق شدند در برخورد هسته‌های سرب، هسته‌های طلا تولید کنند. البته مجموع طلای تولیدشده در این آزمایش‌ها فقط حدود ۲۹ پیکوگرم بود؛ مقداری که از نظر اقتصادی عملاً هیچ ارزشی نداره.
اما چرا جیوه؟
عدد اتمی طلا ۷۹ و جیوه ۸۰ است؛ یعنی هستهٔ اتم جیوه یک پروتون بیشتر از طلا داره. البته تبدیل جیوه به طلا به معنی حذف سادهٔ یک پروتون نیست و به واکنش‌های هسته‌ای مشخصی نیاز داره. پلاتین هم با عدد اتمی ۷۸ می‌تونه در مسیرهای هسته‌ای متفاوت بررسی بشه؛ اما انتخاب جیوه در طرح این شرکت به نوع واکنش و نقش ایزوتوپ‌های خاص اون مربوطه، نه اینکه تنها فلزی باشه که می‌شه ازش طلا ساخت.
مسئلهٔ اصلی، صرفهٔ اقتصادیه
این شرکت در طرح‌های قبلی خودش از امکان تولید سالانه حدود دو تن طلا به‌ازای یک گیگاوات توان حرارتی صحبت کرده؛ اما این عدد یک برآورد فنیه، نه آمار تولید صنعتی اثبات‌شده. جداسازی ایزوتوپ مناسب جیوه، تجهیزات همجوشی و هزینه‌های عملیاتی هم رایگان نیستند! مهم‌تر اینکه هنوز اطلاعات مستقلی دربارهٔ مقدار طلای تولیدشده در آزمایش اخیر و هزینهٔ تمام‌شدهٔ هر گرم منتشر نشده. پس فعلاً نمی‌شه گفت این روش توان رقابت با استخراج طلا از معادن رو داره.
طلای رادیواکتیو؛ یک نگرانی واقعی، اما نه به آن شکلی که بعضی‌ها می‌گن
در مسیر مورد بحث، ایزوتوپ رادیواکتیو جیوه-۱۹۷ می‌تونه با واپاشی به طلای پایدار-۱۹۷ تبدیل بشه. بنابراین، طلای حاصل لزوماً رادیواکتیو نیست. بااین‌حال، تولید ایزوتوپ‌های ناخواسته و باقی‌ماندن آلودگی پرتوزا در محصول نهایی موضوع مهمیه که باید با آزمایش مستقل بررسی بشه. تولید یک اتم طلا با تولید طلای خالص و آمادهٔ فروش تفاوت زیادی داره.
و بالاخره، جنبهٔ تبلیغاتی ماجرا
تبدیل فلزات به طلا از قدیم یکی از جذاب‌ترین رؤیاهای بشر بوده؛ برای همین هم چنین خبری به‌راحتی تیتر رسانه‌ها می‌شه. شرکتی که در حوزهٔ همجوشی هسته‌ای فعالیت می‌کنه، با چنین ادعایی می‌تونه توجه عمومی و سرمایه‌گذاران رو جلب کنه. البته این موضوع به‌تنهایی ثابت نمی‌کنه که ادعای شرکت ساختگیه؛ اما وقتی مقدار تولید، هزینهٔ واقعی و نتایج مستقل آزمایش هنوز روشن نیست، بهتره بین یک دستاورد آزمایشگاهی و یک فناوری تجاری تفاوت قائل بشیم.
جمع‌بندی:
ساخت طلا از جیوه از نظر علمی ممکنه و چیز تازه‌ای هم نیست. سؤال اصلی اینه که آیا می‌شه این کار رو در مقیاس صنعتی، با هزینهٔ رقابتی و محصولی ایمن انجام داد؟ تا وقتی شواهد مستقل و اطلاعات اقتصادی روشنی منتشر نشده، صحبت از ارزان‌شدن طلا یا پایان عصر استخراج معادن، بیشتر شبیه رؤیای کیمیاگران باقی می‌مونه تا یک واقعیت اقتصادی.
